Is stress een bijwerking van ambitie?

(of… is dat wat we onszelf zijn gaan vertellen?)

De afgelopen tijd valt het me op hoe vaak er wordt gesproken over “onze generatie”. Dat we te veel bezig zouden zijn met ontspanning, met ademwerk, met ijsbaden, met voelen. En dat we de mentaliteit van hard werken zijn kwijtgeraakt.

Ik ben het met ze eens dat er in onze generatie mensen zijn die werken niet hebben uitgevonden. Maar volgens mij heb je die in iedere generatie. Waar het bij mij wringt, is dat zelfzorg, zelfontplooiing en jezelf serieus nemen steeds weer worden vergeleken met de vraag of je wel of niet hard werkt. Alsof dat automatisch samenhangt.

En ja, op sommige vlakken raakt het elkaar. Maar dat heeft met iets anders te maken dan wel of niet hard willen werken.

Elke keer als ik deze gesprekken voer – met mijn ouders of anderen van hun generatie, geboren in de jaren ’50 en ’60 – voel ik spanning in mijn borst. Een soort boosheid die zich uit in stille weerstand. Ik voel me niet aangevallen, maar het frustreert me dat een gesprek dat begint bij zelfzorg bijna altijd eindigt in een discussie over werkethiek. We communiceren niet meer op dezelfde laag. Waar ik naartoe wil, is het stuk waarin we bewuster omgaan met ons lichaam en hoe we daarvoor willen zorgen. Wat zij horen, is: minder werken.

Generaties vóór ons zijn opgegroeid met het idee dat je niet klaagt maar draagt. Dat je doorzet, ongeacht de signalen van je lijf, want: je moet. Spanning hoort erbij. Stress? Dat is geen probleem. Dat is een bijwerking van ambitie. Deal with it.

En precies daar gaan mijn haren overeind staan.

Je lichaam dient sterk, betrouwbaar en functioneel te zijn. Maar hoe dan? Alsof dat vanzelf gaat. Alsof een lichaam geen onderhoud vraagt. Geen aandacht. Geen afstemming.

Laat ik helder zijn: die mentaliteit heeft veel gebracht. Stabiliteit. Structuur. Ondernemerschap. Doorzettingsvermogen. Maar ik zie ook wat het heeft gekost. Mannen die nooit leerden praten over wat er vanbinnen speelde. Vrouwen die alles droegen en zichzelf onderweg ergens verloren. Lichamen die jarenlang signalen afgaven en pas serieus werden genomen toen ze niet meer konden.

Mijn vader werd afgelopen week 62. Ik gaf hem het boek Je lichaam liegt niet. Al twee jaar pleit ik voor hem – en voor zoveel mensen om me heen – om wat vaker stil te staan. Echt te luisteren naar wat hun lichaam vertelt.

Maar pijntjes en klachten mogen er vaak niet zijn. “We moeten door. We hebben een zaak.” En dus komen we steeds weer op hetzelfde punt uit. Zij vinden dat stilstand geen optie is. En ik blijf achter met een gevoel van onmacht.

Want het gaat niet om stilvallen. Het gaat niet om stoppen met alles.

Het gaat om leren kijken. Leren luisteren.

Wat gebeurt er op een stressvol moment? Hoe handel ik? Wat zeg ik tegen mezelf? Wat stop ik de hele dag in mijn mond? Hoeveel koffie drink ik? Alcohol? Mag ik minderen? Mag ik soms niksen? Mag ik vandaag op de bank liggen of een warm bad nemen? Of moet ik van mezelf in de kou een hardlooptraining doen omdat discipline belangrijker voelt dan herstel?

Daar zit mijn punt.

Stop eens. Kijk eens. Voel eens. Wat heeft jouw lijf nu echt nodig?

Ik geloof niet dat onze generatie minder sterk is. We zijn alleen eerder bereid om eerlijk te kijken naar de prijs die we betalen als we kiezen voor ambitie. En de vraag te stellen: moet die prijs zo hoog zijn? Of kan ambitie ook gezond blijven?

Ik ging zelf vol onderuit. Op mijn 28e. Ik herstelde ruim twee jaar van een burn-out. In die periode ging ik nog regelmatig opnieuw onderuit. Wat ik daar zag, was de mentaliteit die ik had overgenomen: presteren, doorgaan, niet voelen, hard werken, maar vooral hard zijn voor mezelf. Stress als bijwerking van ambitie. Gewoon accepteren.

Die manier past me niet meer.

En nu? Nu werk ik nog steeds hard. Ik neem verantwoordelijkheid. Ik bouw dingen op die spannend zijn. Ondernemen is niet licht en niet vrijblijvend. Maar ik accepteer niet meer dat constante spanning normaal is. Dat buikpijn “erbij hoort”. Dat slecht slapen een fase is. Dat altijd gespannen schouders het bewijs zijn van betrokkenheid.

Stress is geen ereteken.

Het is informatie.

Wat ik probeer te zeggen, is niet dat we minder moeten werken. Het gaat mij niet om zachtheid als excuus om ambitie los te laten. Het gaat om bewustzijn. Om het idee dat je tijdens het bouwen af en toe stopt om te voelen of het nog klopt. Of het tempo houdbaar is. Of je lichaam veilig is in het ritme dat je van jezelf vraagt.

Vertragen betekent voor mij niet stoppen. Het betekent eerder bijsturen. Het betekent luisteren voordat je lichaam je dwingt te luisteren. Verantwoordelijkheid nemen voor je energie, in plaats van wachten tot je uitvalt en dan pas concluderen dat het misschien te veel was.

Misschien is dit geen generatiekloof. Misschien is het een verschuiving in bewustzijn. Een generatie die de gevolgen heeft gezien van altijd maar doorgaan, en die besluit dat succes niet per definitie ten koste hoeft te gaan van gezondheid.

Misschien is stress geen onvermijdelijke bijwerking van ambitie.

Misschien is het een signaal dat we anders mogen leren werken.

En misschien is vertragen geen zwakte.

Misschien is het richting.